Nederlandse Zo÷logieprijs 2012
2012 Dutch Zoology Prize

De winnaar van de Nederlandse Zo÷logieprijs 2012 is dr Gretha J. Boersma.

De prijs is uitgereikt door de scheidend voorzitter van de KNDV, prof. dr Nico M. van Straalen, tijdens een door de prijswinnaar en de KNDV georganiseerd symposium.


Animal personalities and coping style: their roles in health and disease

Gretha Boersma en Nico van Straalen

    Het prijswinnende wetenschappelijke werk van Gretha Boersma richt zich op de hypothese dat de persoonlijkheid van een individu verschillen in gevoeligheid voor de ontwikkeling van metabole ziekten, zoals type-2 diabetes ("ouderdomsdiabetes") kan verklaren [1]. Om de interactie tussen de persoonlijkheid van een individu en zijn/haar ziektegevoeligheid te onderzoeken is gebruik gemaakt van rattenstammen met duidelijke, extreme persoonlijkheden.

    Ratten met een extreem passieve persoonlijkheid hebben een hogere bloeddruk en vertonen sterk verhoogde waarden van het glucose-regulerend hormoon insuline tijdens een zogenaamde glucosetolerantie test [2, 3]. Dit duidt op een verhoogd risico op de ontwikkeling van hart- en vaatziekten en (ouderdoms)diabetes. Omdat diabetes en insulineresistentie vaak samengaan met overgewicht is in een vervolgstudie ratten een vetrijk dieet gegeven waarop ze overgewicht ontwikkelden. Weer waren de passieve ratten insulineresistent, maar dit effect was sterker in de te dikke ratten, en bovendien nu ook aanwezig in de matig passieve dieren met overgewicht [4].

    Hebben de verschillen tussen passieve en proactieve persoonlijkheden ook een invloed op de behandeling van type-2 diabetes? Twee medicijnen zijn getest [5, 6]. Naast rosiglitazon, een van de meest voorgeschreven medicijnen in de behandeling van diabetes, werd ook RU486 getest. Rosiglitazon verhoogt de gevoeligheid van de lichaamscellen voor insuline zodat de lage insulineconcentraties in het bloed (zoals het geval is in diabetes) toch een adequaat effect kunnen uitoefenen. RU486 heeft een andere werking: het remt de zogenaamde stress-respons door de receptor voor het stresshormoon cortisol te blokkeren. Passieve individuen vertonen in de regel een verhoogde cortisol-respons op stressvolle situaties, en dit zou op zijn beurt kunnen bijdragen aan een verhoogd risico op insulineresistentie. In de passieve dieren resulteerde behandeling met RU486 in een verlaging van de insulinerespons, terwijl hetzelfde medicijn in de proactieve ratten geen effect had. Deze resultaten impliceren dat verschillen in "stressgevoeligheid" inderdaad een rol kunnen spelen in de ontwikkeling van type-2 diabetes [6].

    Niet alleen (over)gewicht, maar ook lichaamsbeweging is een belangrijke factor in de ontwikkeling van type II diabetes. Dieren die toegang hadden tot een loopwiel hadden lagere insulinewaarden dan inactieve soortgenoten. In de extreem passieve persoonlijkheden was dit effect zˇ sterk dat ze weer gezonde insulineprofielen lieten zien. Ook op een vetrijk dieet verbeterden de insulineprofielen van zowel de extreme als de gematigde passieve persoonlijkheden sterk. Toegang tot een loopwiel was voor deze ratten dus voldoende om weer gezond te worden [2]. Opmerkelijk genoeg liepen de extreem passieve ratten meer in hun loopwielen dan de proactieve en de gematigd passieve dieren. Wanneer de dieren overgingen van het standaard dieet naar een vetrijk dieet waren de passieve ratten het actiefst in het loopwiel. Het lijkt er dus op dat de dieren met een passieve persoonlijkheid de verhoogde energieopname compenseerden door meer te gaan bewegen. Dit effect was afwezig in dieren met een proactieve persoonlijkheid [2].

    De ontwikkeling van type-2 diabetes is afhankelijk van de persoonlijkheid van het individu en van de omgeving waarin het zich bevindt [7]. Met deze kennis is zowel de behandeling als de preventie van diabetes beter individueel af te stemmen. Een passieve persoonlijkheid lijkt een verhoogd risico op diabetes te hebben, onder andere als gevolg van een verhoogde "stressgevoeligheid." Het risico wordt n˛g groter wanneer een vetrijk dieet wordt gegeten. Gunstig is dat deze dieren vrijwillig hun fysieke activiteit verhogen om te compenseren voor de verhoogde energie-inname.

    1. Boersma, G.J., Personality and the pathophysiology of energy metabolism. 2011, University of Groningen: PhD thesis. http://irs.ub.rug.nl/ppn/332023885.
    2. Boersma, G.J., et al., Individual variation in the (patho)physiology of energy balance.. Physiol. Behav., 2011. 103: 89-97.
    3. Boersma, G.J., et al., The passive coping Roman Low Avoidance rat, a non-obese rat model for insulin resistance. Physiol. Behav., 2009. 97: 353-358.
    4. Boersma, G.J., et al., Coping style predicts the (in)sensitivity for developing hyperinsulinemia on a high fat diet in rats. Physiol. Behav., 2010. 100: 401-407.
    5. Boersma, G., et al., Pharmacological treatment of hyperinsulineamia in rats depends on coping style. Eur. J. Pharmacol., 2011. 654: 122-127.
    6. Boersma, G.J., et al., Personality, a key factor in personalized medicine? Eur. J. Pharmacol., 2011. 667: 23-25.
    7. Boersma GJ, B.L., van Dijk GJ, Scheurink AJW, Persoonlijkheid: een belangrijke factor bij de ontwikkeling, behandeling, en preventie van type 2 Diabetes. Nederlands Tijdschrift voor Diabetologie, 2011. 9: 6-11.

Symposiumprogramma (pdf)

  • 10:30 h: Registration with coffee, tea
  • 11:00 h: Welcome and introduction
  • 11:15 h: Erik Höglund (Technical University of Denmark). Ontogenic consistency of stress coping styles in salmonid fish.
  • 12:15 h: Jaap Koolhaas (University of Groningen). Coping styles in rats: variation in underlying causal mechanisms.
  • 13:00 h: Annual meeting KNDV / Lunch
  • 14:15 h: Liesbeth Bolhuis (Wageningen University). Individual coping characteristics, rearing conditions and behavioural flexibility in pigs.
  • 14:45 h: Kees van Reenen (Wageningen University). Multiple temperamental traits involved in the reactivity of dairy cows to challenges.
  • 15:15 h: Paula Mommersteeg (University of Tilburg). Personality and the metabolic syndrome: pathways to disease?
  • 15:45 h: Coffee/tea break
  • 16:00 h: Presentation of the Dutch Zoology Prize 2012
  • 16:15 h: Gretha Boersma (Johns Hopkins University). Personality and the pathophysiology of energy metabolism.
  • 17:00 h: Closing.

Jurysamenstelling

    dr Joris Koene (voorzitter, Vrije Universiteit Amsterdam)
    dr Gerdien de Jong (Universiteit Utrecht)
    dr Lidy van Kemenade (Wageningen Universiteit)
    prof. dr Anton Scheurink (Rijksuniversiteit Groningen)
    prof. dr Eric Roubos (Radboud Universiteit Nijmegen)